Współczesne polsko-francuskie traktaty bilateralne w aspekcie bezpieczeństwa

Współczesne polsko-francuskie traktaty bilateralne w aspekcie bezpieczeństwa

Franciszek Ksawery Kucia

Od początku swego istnienia III Rzeczypospolita Polska (RP) starała się kreować pozytywne stosunki dyplomatyczne z V Republiką Francuską (RF). Formalnym wyrazem tych wysiłków było zawarcie „Traktatu o przyjaźni i solidarności między Rzecząpospolitą Polską a Republiką Francuską” 9.04.1991 r. Wraz z dniem 9.05.2025 r. podpisano nową umowę w Nancy. „Traktat o wzmocnionej współpracy i przyjaźni między Rzecząpospolitą Polską a Republiką Francuską” ma zastąpić wcześniejsze porozumienie i wprowadzić relacje polsko-francuskie na wyższy poziom. Rozszerzenie współpracy obu państw ma także dotyczyć kwestii bezpieczeństwa. Wnioski z treści badań tychże dokumentów dały lepszy wgląd w to, jak budowany jest wspólny system bezpieczeństwa Polski i Francji.

Przedmiotem badań są relacje polsko-francuskie na płaszczyźnie bezpieczeństwa narodowego. Problemem badawczym artykułu jest jakość tychże relacji, analizowana także porównawczo z relacjami innego państwa – Grecji. Aktualne stosunki grecko-francuskie w zakresie bezpieczeństwa zostały wybrane jako punkt odniesienia ze względu na liczne podobieństwa do sytuacji relacji polsko-francuskich. Grecja jak i Polska są sojusznikami Francji w NATO i nie granicząc z nią mają połącznia morskie. Oba państwa są słabszymi potęgami od Francji, są państwami granicznymi sojuszu, a zarazem posiadają napięte relacje z sąsiadami (Polska – Rosja i Białoruś, Grecja – Turcja). Grecja zawarła z Francją „Accord Entre Le Gouvernement De La République Française Et Le Gouvernement De La République Hellénique Pour L’établissement D’un Partenariat Stratégique De Coopération En Matière De Défense Et De Sécurité” (w skrócie – Umowa o Grecko-Francuskim Partnerstwie Strategicznym), która jest podobna do Traktatu z Nancy w zakresie samego bezpieczeństwa. Równocześnie należy zaznaczyć, iż istnieje Partnerstwo Strategiczne Polsko-Francuskie z 2008 r., lecz nie zostało wzięte pod uwagę gdyż jego przepisy pokrywają się z nowym Traktatem z 2025 r. i posiada inny zakres postanowień niż jego grecki odpowiednik.

Celem pracy jest zbadanie czy V Republika Francuska kształtuje relacje w zakresie bezpieczeństwa z III Rzeczpospolitą Polską w sposób partnerski? Postawiono hipotezę, iż Francja buduje relacje z Polską o charakterze podmiotowym. W artykule zastosowano jakościową metodę analizy treści dokumentów i źródeł internetowych. Tłumaczenie z języka francuskiego zostało dokonane samodzielnie.

Wstępy traktatów

         „Traktat o przyjaźni i solidarności między Rzecząpospolitą Polską a Republiką Francuską” z 9.04.1991 r. posiada zwięzłą formę w postaci dwunastu artykułów. We wstępie wyrażone zostały chęci rozwijania współpracy między państwami oparte na wspólnych wartościach demokratycznych i solidarności europejskiej. Umacnianie Wspólnot Europejskich było opisane jako sprawa największej wagi dla nie tylko Europy, ale i świata. Ponadto wspomniano o realizacji tejże współpracy na podstawie Karty Narodów Zjednoczonych (KNZ) i norm prawa międzynarodowego, które z niej wynikają, a także na podstawie ustaleń Konferencji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie (KBWE). Nie był wymierzony w żadną ze stron trzecich[1].

Nieobowiązujący jeszcze Traktat z 2025 r. jest znacznie bardziej rozbudowany posiadając 19 artykułów o szerszej treści. We wstępie podano te same przyczyny zawarcia Traktatu co w poprzedniej umowie, ale dodatkowo rozbudowane. Podkreślone zostały role Paktu Północnoatlantyckiego (NATO) i Strategicznego Partnerstwa z 28.05.2008 r. jako wspólne fundamenty bezpieczeństwa. Bezpośrednio określono zagrożenie dla bezpieczeństwa w postaci Federacji Rosyjskiej. Dodano też wzniosłe zdania o wspólnej solidarności na przestrzeni wieków, walce z totalitarnymi reżimami i sugestię by Unia Europejska (UE) brała inspirację z tego Traktatu. Przy końcu zaznaczono, iż ochrona środowiska jest nieodłączna od rozwoju i sprawiedliwości społecznej. Patetyczny charakter wstępu wieńczy stwierdzenie, iż Traktat ten wznosi relacje polsko-francuskie na następny poziom przygotowując oba kraje i całą Europę na wyzwania XXI wieku[2].

Wprowadzenie do „Accord Entre Le Gouvernement De La République Française Et Le Gouvernement De La République Hellénique Pour L’établissement D’un Partenariat Stratégique De Coopération En Matière De Défense Et De Sécurité” z 28.09.2021 r. jest zwięzłe i powołuje się na większą ilość dokumentów międzynarodowych. Składają się na nie KNZ, Traktat z Maastricht, NATO, NATO SOFA, a także wcześniejsze deklaracje w sprawie obronności i bezpieczeństwa (z 2008 r.), i partnerstwa strategicznego (z 2015 r.), które ta umowa miała bezpośrednio realizować. Krótko zaznaczono wspólne wartości demokratyczne i wolnościowe, zarazem wyraźnie opisano celowość tejże umowy polegającą na zwiększeniu suwerenności całej Europy, ochrony swojej integralności i nienaruszalności granic[3].

Postanowienia „Traktatu o przyjaźni i solidarności między Rzecząpospolitą Polską a Republiką Francuską”

            Art. 1. zobowiązał Rzecząpospolitą Polską i Republikę Francuską do poszerzania wzajemnych stosunków dyplomatycznych w duchu solidarności i przyjaźni. Nawiązywanie współpracy miało odbywać się na różnych szczeblach przez sieci dwustronnych kontaktów, pozwalając na podejmowanie wspólnych działań. W razie potrzeby strony miały zawiązywać inne umowy, aby wprowadzać postanowienia tego Traktatu. Art. 2. zobowiązywał do budowy wspólnej, pokojowej i solidarnej Europy, poprzez dwu- i wielostronne porozumienia polityczne. Celem obu państw miało być doprowadzenie do rozwoju wspólnoty prawa, demokracji i jedności Europy, która to w przyszłości mogłaby przybrać formę konfederacji. Równocześnie RF obiecała sprzyjać Polsce w tworzeniu stosunków z Wspólnotami Europejskimi popierając jak najszybsze zawarcie umowy stowarzyszeniowej między nimi, a RP, jak tylko wymagane warunki zostałyby spełnione[4].

            Kolejny artykuł przykazuje kontynuację zrównoważonego rozbrojenia z broni konwencjonalnych w ramach KBWE. Strony pokładały wiarę, iż taki proces będzie służył zwiększeniu stabilności, zaufania, bezpieczeństwa i utrzymaniu pokoju na kontynencie. Współpraca miała zaowocować utworzeniem struktur zwiększających skuteczność procesu KBWE. Art. 4. wprowadził wzajemne konsultacje w sprawach istotnych wydarzeń międzynarodowych, w szczególności dotyczących rozbrojeń i stosunków Polski z Wspólnotami Europejskimi. Z tego powodu ministrowie spraw zagranicznych mieli spotykać się przynajmniej raz do roku, a przedstawiciele ministerstw spraw zagranicznych (w roboczych celach) minimum dwa razy w roku. Dodatkowo ministrowie kompetencyjni odpowiedzialni za poszczególne współprace mieli spotykać się raz w roku. W przypadku, gdy dla jednej ze stron powstałaby sytuacja (na terenie Europy) stwarzająca zagrożenie dla pokoju, naruszająca go bądź podważająca zasadnicze interesy bezpieczeństwa tej strony, możliwe były bezzwłoczne konsultacje. Na ich wskutek RF i RP usilnie miałyby się starały przyjąć wspólne stanowisko na temat pokonania takowej sytuacji[5].

            Następny artykuł rozwijał szerzej współpracę gospodarczą i finansową. Postanowienia dotyczyły m.in. wprowadzania mechanizmów gospodarki wolnorynkowej, wprowadzania RP do międzynarodowych struktur finansowych i francuskich starań o rozwiązanie problemu polskiego zadłużenia. Oba kraje miały działać na rzecz zwiększenia udziału francuskiego kapitału w polskiej gospodarce. Art. 6. postanawiał umacnianie współpracy w obrębie nauki, techniki, oświaty i kultury, a art. 7., iż państwa były świadome wagi ochrony środowiska i miały współpracować ze sobą w tym temacie[6].

Art. 8. zapewniał praktyczną realizację postanowień Traktatu. RP i RF miały się konsultować w sprawie programów realizujących wszelką współpracę, a te zaś miały określać działania, zasady, warunki i ich okres. Ocena wykonywania programów miała być sporządzana przez kompetentnych przedstawicieli stron. Kolejny artykuł zakładał współdziałanie parlamentów i ich parlamentarzystów, a także lokalnych społeczności, organizacji politycznych i społecznych. Art. 10. nakazywał stworzenie warunków do swobodnego przemieszczania się między krajami i rozważenie zniesienia obowiązku wizowego obu stronom dla wsparcia kontaktów osobistych i wymiany osobowej. Art. 11. oznajmiał, iż Traktat nie był wymierzony w nikogo i niczym nie naruszał interesów państw trzecich. Ostatni art. 12. zwierał szczegóły ratyfikacji, wymiany dokumentów i trwania Traktatu. Został on zawarty na 10 lat i był przedłużany samoczynnie o 5 następnych, jeśli którakolwiek ze stron nie powiadomiłaby przynajmniej rok przez wygaśnięciem o zerwaniu Traktatu[7].

Traktat był zawierany podczas gdy nowopowstała III Rzeczpospolita Polska przechodziła transformację ustrojową i olbrzymi kryzys gospodarczy, równocześnie zmagając się ze znacznym problemem zadłużenia. Równocześnie w trakcie zbliżającego się samorozwiązania Układu Warszawskiego w lipcu 1991 r. stała w obliczu nadchodzącej formalnej neutralności. Francja zadeklarowała pomoc w transformacji i obsłudze zadłużenia Polski w zamian za korzyści inwestycyjne. Nie można wykazać jak Traktat wpłynął na negocjacje Polski z instytucjami międzynarodowymi. Jednakże Polska zdołała zawrzeć 21.04.1991 r. „Protokół uzgodnień w sprawie redukcji i reorganizacji zadłużenia Rzeczypospolitej Polskiej” z Klubem Paryskim, którego stroną jest Francja[8]. Zagraniczne inwestycje umożliwiły napływ kapitału i technologii, jednakże stanowiły także zagrożenie dla zdolności produkcyjnych i uzależniały gospodarkę od obcych inwestorów. Warto napomnieć, iż ówczesne Wspólnoty Europejskie oferowały otwarte rynki, swobodę przepływu towarów i realną współpracę gospodarczą. Z tego powodu umowa ta była pisana z myślą o przystąpieniu do tychże struktur.

Traktat wpływał na bezpieczeństwo narodowe tylko poprzez zapisy rozbrojeniowe. W nowej sytuacji geopolitycznej tak rozbudowane siły zbrojne odziedziczone po Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej (PRL) mogły faktycznie stać się zbędnym obciążeniem, jednakże inne aspekty bezpieczeństwa militarnego ani wewnętrznego nie zostały w ogóle poruszone. Tematy te zaniedbano uznając, iż potrzeby likwidowania wszelkiego zagrożenia bezpieczeństwa zostaną zaspokojone samą przyszłą obecnością w strukturach Wspólnot Europejskich i działalnością KBWE. Postanowienie o corocznym spotykaniu się ministrów spraw zagranicznych nie było ściśle realizowane między 1994-1996, 2014-2016, 2019-2021 i 2022-2024 r. Ponadto 23 na 67 spotkań odbytych po ratyfikacji Traktatu odbywało się w ramach Trójkąta Weimarskiego. Zapis o spotykaniu się ministrów kompetencyjnych mogli wype�